In vijf afleveringen gaven we een overzicht van de stand van zaken in het onderzoek over afweermechanismen tegen ziekten en plagen bij honingbijen. Nog steeds wordt daar veel onderzoek naar gedaan, onder meer door de recente internationale aandacht voor honingbijen in verband met abnormale sterfte en verlies van volken. Over de oorzaken van die sterfte wordt verschillend gedacht, maar we weten wel dat abnormale sterfte van bijen van alle tijden is (Ratnieks en Carreck, 2010; Bijdendijk, 1898). We hebben gezien dat er een scala aan mechanismen is waarmee honingbijen zich tegen ziekten en plagen kunnen verweren. Tot slot schetsen we wat de bijenhouder zelf kan doen.
