Stolwijkersluis is ontstaan aan een sluis die zorgde dat de polder via de Goudse Vliet kon afwateren op de Hollandse IJssel of andersom water kon inlaten. Dat gebeurde via de uitwateringsgeul De Wijk, die nu nog prominent aanwezig is in de buurtschap. Het is een bekend fenomeen dat juist dit soort plekken aanleiding vormt voor het ontstaan van bewoning en handel. Deze uitwateringsluis, waaraan de buurtschap haar naam heeft te danken, is in 1924 definitief dichtgemaakt.
Stolwijkersluis heeft zich onder invloed van Gouda ontwikkeld tot een knooppunt, waar het verkeer dat uit de Krimpenerwaard naar de stad wilde, samenkwam. Gouda was een belangrijke handelsstad, waar veel markt gehouden werd. Boeren uit de regio, ook uit de Krimpenerwaard, brachten hier hun handelswaar en gaven hun geld uit. Om op tijd op de markt te zijn, werd vaak al de dag ervoor gereisd en een overnachtingsplek in Stolwijkersluis gezocht. Dat lag vroeger buiten de poorten van de stad aan de overzijde van de Haastrechtse Brug. Die brug werd in 1471 gebouwd op kosten van de stad. Tot 1883 was dit de enige uitgang van de waard over de weg.
Doordat Stolwijkersluis zo ging functioneren als een belangrijk verkeersknooppunt, ontstond er een concentratie van herbergen. Zie de kaart uit 1799.
Stolwijkersluis was daarnaast een belangrijke plek door de aanwezigheid van een rechthuis. Meestal werd voor kleine dorpen recht gesproken in herbergen. Zo werd ook voor de ‘ambachtsheerlijkheid’ Gouderak recht gesproken in een herberg aan de Gouderaksedijk bij het vroegere overzetveer naar de Veerstal in Gouda. Zie de kaart. In dit ‘Regthuys’ deden schout en schepenen van Gouda dienst voor Gouderak. De locatie bij het overzetveer had het voordeel dat de schout van Gouda een lange reis naar het dorp Gouderak bespaard bleef. Het rechthuis bleef tot de Franse overheersing aan het eind van de 18e eeuw in gebruik. Na de Franse overheersing werden de heerlijke rechten afgeschaft en werd Gouderak een zelfstandige gemeente. Gouderak kreeg een raadhuis in het dorp zelf. Als herberg en uitspanning bleef het ‘Regthuys’ bestaan tot aan het begin van de 20e eeuw. In 1905 werd de herberg omgebouwd tot woonhuis. Het pand is gesloopt in de jaren zestig. Het overzetveer dat de verbinding met Gouda onderhield wordt al in 1325 genoemd. In 1926 werd het opgeheven. Op een oude kaart van rond 1850 vindt men nog een pad van de Gouderakse Tiendweg door de polder naar het Regthuys en het overzetveer. Uit de kaart blijkt dat er langs dit oude pad bomen stonden. Daarvan is nu niets meer terug te zien in het weiland.
De buurtschap heeft meerdere monumenten. De Stolwijkersluis is het enige rijksmonument. Daarnaast zijn er een aantal gemeentelijke bouwkundige monumenten die zich langs de Gouderaksedijk en Goudseweg concentreren (zie kaart). Overige historische bouwkundige waarden zijn de hekken van de oude gietijzeren brug bij de Stolwijkersluis. In plaats van de betonnen brug over de Stolwijkersluis stond tot 1947 een gietijzeren ophaalbrug uit 1889.
Zo’n zelfde brug ligt in het verlengde van de Gouderakse Tiendweg over de Stolwijkse Vaart.
gietijzeren ophaalbrug uit 1889
